Tulai in naupang leh siamsinte lak ah peer-learning chih hong kithang mahmah hi. I kikimpih, ahih kei leh class khat a I tutkhoppihte toh kisinsak tuah, ahihkeileh khat in a lawmnu/pa apan zil chihna ahi. Hiai peer-learning kichi tuh Lev Vygotsky, Russian psychologist minthang tak in a gelh “sociocultural theory of learning” leh Jean Piaget, Swiss psychologist khutsuak “theory of cognitive development” te a pan hong kibulphuh ahi deuh tangpi hi.
Lev Vygotsky in peer-learning toh kisai a genna ah, naupang in khat-le-khat kithuahna (social interaction) apan thil zil tangpi ana chi hi. Peer-learning hoihtak a omtheihna ding in lawmta kikal ah khat sang a khat a pilzawk, siamzawk leh theihzawk ding ahi ana chi a, theihna kibang leh pilna kibangte kikal ah “peer-learning kichi in omzia a neikei” ana chi hi. Huaiziak in, anihtuak ua mawl ahih uleh amau a ding in a kithuahtam uh thil lauhuai pi ahi ana chi hi. Ama gendan in mihing in thilkhatpeuh a zil theihna ding in lamhilhna (guidance), a banban leh a poimoh bangbang a zilsak touhna (scaffolding) leh bawlhoihna (correction) chihte poimoh ahi, ana chi hi.
A lehlam ah Jean Piaget in tuh, “naupangte’n hunteng leh munteng ah zilkhiat anei gige uh” ana chi hi. Ama sutdan in, naupang a khangualpihte toh a kithuah chiang un a lungsim uh kibang gige lou a, kilemlouhna (disagreement) leh kikupkhopna (discussion) om teitei hi ana chi hi. Kilemlouhna a neih chiang un, naupang in thil ngaihtuahthak (rethink) a, a ngaihtuahdan hei kawikawi a (adjust reasoning), huaiban ah a thuk zaw in theihloh hi (reach higher understanding) ana chi hi. Ama sutdan in lawmte phattuamna tuh, thuneitu (authority) sang in kikimpih (equal) ahihziak uh ahi ana chi hi. Ama gendan in thil khatpeuh ziltheihna ding in ngaihdan tuamtuam kikupna (debate), kihoukhopna (negotiation), leh kipanpihtuahna (co-operation) te poimoh hi ana chi hi.
Lev Vygotsky leh Jean Piaget kibatlouhna tuh, Lev Vygotsky in peer-learning ah khat zaw samsam a pilzaw leh siamzaw ahih ngai ana chi a, Jean Piaget in huai poimoh ana salou hi. Hiai tegel theogy tungtawn in ta-le-nau kepna lam ah thil tuamtuam tampi zilsak in om ua, thil tampi mah sepkhiat in leng hong om hi. Ta-le-nau keipna lam ah nu-le-pate naktak in a sukha a, hiai tegel kua hi a? a theory uh bang ahia? chih thei sese lou in migendan leh school a sinsaktute gendante koppih uhi. “Naupang eive uale naupang mah toh a kikholh ding uh, akipolh ding uh ahi” chih ngaihdan leh chindan nakpitak in hong omta hi. Hichia etmai in thupilou leh poi khoihlou bangmah leh I theihlouh kal un ana hoihkim gige lou hi. Huaiziak in ta-le-nau etkolna leh kepna lam ah I pansan leh I lungsim putzia I etthak uh ngai petmah ta hi.
Nidanglai in tulai dan a siamsinna bukte (School/colleges) a om ma in, I pu-le-pa te’n “Ham” kichi ana nei ua, huai ah naupangte’n a mau sang a upa zaw leh khua ana thei masa zaw te’n sinsak uhi. Khutsiam sil bawl te, tangthu te, thupilte, gamtat khohei kilawm (ethics), sahkhua leh sabiak, sang a upa zawte zah tak ding chih ban ah, gamvak dingdan, sabet ngabet dingdan chih tanpha a kihilhna mun uh ahi. Huai hun ah a naupangzawte pau lou ua, a upa zaw te’n hilh ngitnget uhi. Huaiziak khawng le ahi diam maw, tulai toh teh in I pu I pate’n amau sang a nisa ana mumasate nakpitak in zahtak zaw uhi. I khanpih gualte toh kithuah tuh nuam mah e, ahih hang in khangtou taktak ding I chih leh I khanpih gualte kia hilou a, ei sang a upa zaw leh mun leh mual ana sik masazawte toh kikholh a, kihoulim a poimoh petmah hi. A hoih, a hoihlou hon hilh theih ban uah, ngaihdan tuamtuam hon kumthei uhi. Huchilou a I khangualte kia apan thuhilhna I ngaihkhiat chiang in “dik bang leh leng” maban hun a ding in ana hoihkim hetlou hi.
Tulai in upazawte apat zil sang in naupang tamzaw in amau kikimpih, kilualpihte apan zil tangpi uhi. Nu-le-pa tampitak te’n I lemsakpih mawk lai uh a, lamdang mahmah hi. A piching nailou ngen kithuah nana tuh, pichin huailou thilte hong pawt khia khia ding mah ahi. Kimohsa tuam ding om khang, amau kithuahpih a lamhilh thei ding, omdan gamtat khohei leh kampau a a-etton ding uh mi piching kitawm leng a hikha ding hi. Nu-le-pate’n a poimoh bang siamna (Skills, education hi sese lou) I neihlouh ziak uleh, I ngeingaihlouh ziak uh leng a hikha ding hi. Huaiban ah thildang tampi leng a om ding hi.
Huai kawm kal ah, tulle dinmun I et leh, ta-le-naute hilhna leh sinsakna lam ah I thadah mahmah ta ua, ei hilh, ei tai, ei bawlhoih ding chih sang in Saptuam peuh, School peuh, tanaute peuh, amau sang a upa zawte peuh I piakbawlta mawk uhi. Thilkhat a hihkhelh uleh, a lawmte ngoh mawk, a kim a kiang (environment and society) ngoh mawk chihte dikkim gige lou hi. Huaite I ngoh hang a athil gilou hih uh tawp hituanlou a, ei-leh-ei I kikhem lungdam sawmna a I ngoh a hilel hi. Huaiziak in midang leh thil dangdang ngoh lou, a nu-le-pate’n tupmawng leh hoihtak a I ta-le naute uh I huai ua I sinsak ua, I lah uh hun mahmah ta hi. I pilna I siamna in chinlou I chikha maithei, hileh leng “nu-le-pa” I hihna ziak a I sep teitei ding thupiak leh mohpuakna ahi. Laisiangthou in naupang kepna leh sinsakna tuh nu-le-pate khut ah ana nga a, misiamte hiam, a lawmte khut ah hiam, a teacherte khut ah hiam, midangte khut ah hiam ah ana koih hetlou hi. Deuteronomy 6:6-9 ah chiantak in ana gelh hi “Hiai thu, tuni a ka hon piak na lungtang uah ataam gige ding a; 7na tate uh phatuamngaitak in na sinsak ding ua, na inn ua na tut lai un, lampi a na pai lai un, na lup lai un leh na thoh chiang bang un na gen ding uh ahi. Chiamtehna ding in na ban uah na vial ding ua, na mit kikal uah talgakna ding in a-om ding ahi. Na inn kongkhak biang leh na kongkhak uah na gelh ding uhi.” I ta-le-nate tungtang Pathian in hon kan ding hi leh nu-le-pa te kiang ah a kan ding a, saptuamte kiang hiam, sinsaktute kiang hiam, i khotang kiang hiam ah a kanhetkei ding hi.
Huaiziak in, nu-le-pate’n Pathian in mohpuakna hon piakpen ngaihkhawk a hun mahmah ta hi. Tulai in i naupangte a sinsak thei ding tam mahmah ta ahih man in midang khut ah I khahsuah khak ding kiveng petmah ni. Kikhahsuah khin leng a hita. En I sinsak keileh, midang in a sinsak ding ua, a gu I thuak ding hi. En I sinsak keileh social media a theih ngeilouhte’n a sinsak ding ua, en I thuak ek ding hi. En I sinsak kei leh, I thil ngaihkhawk (values) kibatpih louh midang khat in a school uah a sinsak ding a, I damsung I lungngai khathei hi. Sinsakna tuh kam a gen kia ahi kei a, I kampau, omdan, gamtat khohei leng a huamkha hi. Huaiziak in, ta-le-nau sinsakna ah “I kim I kiang leh, ei lungsim a hong suak” pen zui mawklou in Laisiangthou in agen pen zui a ngaikhawk ding in I kichial hi.
-Liansuanthang H

0 Comments