"Lived experiences heard: real voices, real change”

"Lived experiences heard: real voices, real change"

On

Mental Health Day 2026



Thupatna

October 10 tuh World Mental Health Day chi in khovel pumpi ah zat in om hi. Hiai tuh 1992 apan in World Federation for Mental Health (WFMH) leh World Health Organization (WHO) panlakna in kizangtou hi. I society ah hiai bang buaina tampi om a himahleh, kisinsakna leh hiai bang nei mite panpih dingdan kitheitawm mahmah hi. WFMH in theme kumteng in tel zel ua, 2026 a ding in “Lived experiences heard: real voices, real change” chih tel uhi. Hiai tuh, lungsim lam damlouhna (Mental Health Issue) ananei kha a ana vualzoute, amau tungtawn mah a, a tanchin uh (testimony) ngaihkhiat a, huai apan mite hanthawn ding chihna ahi. 

1. Lungsim damlouhna leh a kipatna:

Lungsim chidamlouhna tuh (Mental health), ngaihsutna (thinking), ngaihtuahna (feeling) leh omdan/gamtatdan (behaviour) genna ahi. I ngaihsutna, i lungsim (emotional, psychological and social health) ah kingaihsiatna (depression), kingaihsut vungvungna (anxiety, bipolar disorder), (addiction) chihte ahi. WFMH president, Sabine Bährer-Kohler in a genna ah, "muhsitna" lungsim lamdamlouhna (mental Health issue) neite’n tuak den ua, hiai in suicide tamsak mahmah chi hi.”

India ah tukum 2026 in kum 35 nuailam te lak ah 60% khawng in lungsim damlouhna naktak nei uh chi hi. Hiaite hong kipatna khenkhat chi a WHO in ana gente tuh; nu-le-pa a kipan paisawn (genetic), i thiltuahte tungtawn a hong piang (developed) chih khawng ahi. Sigmund Freud in (psychodynamic approach ah) a genna ah hiai lungsim lam damlouhna tuh genkhiat ngeilouh lungsim puaknatte, naupa’n lai a thiltuahte, innkuan kisiatnate kikholkhawm in hun bang tan hiam a hong kuangkhia (burnout) ahi chi hi. 

2. Lungsim lamdamlouhna nei i hi chih kitheihkhiatnate:

Lungkham, lungngai, lauthawng den, khase den, khattang kisa (lonely kisa), lawmte lak a pan kihemkhia, mipi kipunkhawmna apan kihemkhia, ann nekdan kikhek in, duh-le-duhlouh kikhel tuah, damdoi tampipi pong nek, siamsinna keniam chihte ahi.

Huaiziak in, in hiai a poimoh dan i theih ua, tua bang haksatna ana thuakte nautang (public) a tangkoupih thei ding a hun i bawlsak uh a poimoh mahmah hi. Hiai tuh, kinelhsiah a simmohna lamsang mah in amaute dopsangna nasep poimoh a hih dan taklat na ding a hi zaw hi. 

3. Bang ziak a hiai ngaihpoimoh ngai ahia:

I ngaihpoimoh ding ziak tuh, hiai bang buaina neite tuh mimal ginatlouhna ziak ahi sese kei a, "taksa damlouhna" a om bang a "lungsim damlouhna" om ahi zaw hi. Hiai i theihsiam ua, tua bang nei mite pan i lakpih pah a hoih ding hi.

A biktak in school, biakinn leh inn ah naupangte lungsim natna tuamtuamte (anxiety, sadness, anger, loneliness, stress, fear, depression, burnout, low self-esteem) kisinsakna hoihtak (awareness) a om ding a poimoh hi. Daniel Goleman’s Emotional intelligence theory (5EQ Pillars) in a gen bang in, mi chih in amau om dan, sunglam buaina a theihsiam ua, a kiim a kiang uate leng a theihsiam ding uh kisam mahmah ahihdan ana gen hi.

I theihsiam semna di'n ataktak a ana tuak minih tanchin i en ding hi:

i. School Naupang:  Kum 2019 ahi a, naupang khat class VIII sim in active tak in school kai hi. Himahleh, kumkim July ding khong a pan in lungsimlam buaina honnei a, school kaitheilou, biakna ah kiheltheilou, innkuan kithuahkhawmna ah kihel utlou in toilet peuh ah amah chauh in om sek hi (isolated).

Hiai in, mahni sisan kisuahna (blade a ki-at, mahni sisan tawp) tun in buai mahmah hi. A damlouh ziak in School ah simmohna tuak a, a laisimna ah keniam mahmah hi. Counselling ding in mi tuamtuam kiang ah paipih ua, phatuam tuanlou hi. Kum 2 khong a paizoh in a taksa in leng thuaklel gawp a, a lungsim buaitouden ahihman in school kaitheinawnlou hi. Tu in dam in om a himahleh nidang bel bang zounawnlou kichi hi. Aman a genna ah, thil dangteng sang in, "kideidanna," "kisimmohna" leh a "haidan" a mite’n a tuatpen uh thuakhak pen chi hi. 

ii. Saptuam Upa:  Saptuam upa, nupa a nasemkhawm leh makaikhawm a om uhi. Kum 25 lam saptuam nasepna ah a kizuih nung un a zi it-tak in gilpi cancer ziak in sihsan hi. Huai apan in, apasal (upapa) in a theisiam kei a, Pathian kiang ah dotna tampi a dong hi. "Ka zi toh Pathian na sem hi ung ua, bangziak a Pathian in kazi honlaksak? Amah (Pathian) ngaihsak kisa ing a, bangziak a angaihsaklou, zukhamte, kikhawm utloute tung ah tungsak mailou a, kou innkuan sese tung ah hiai bang a tun?" Chi in Biakna leh saptuam a kihel niamkiat mahmah hi. 

Himahleh, saptuam mite vehna leh hanthawnna tungtawn in, "Pathian in eite hon siamdan, ama a i hihdan, ama’n a deihdan bang a hon siam a, a deihdan mah a hon lakkhiat dingte ihihdan, eite tuh a thilsiamte i hi" chih ka theisiam a chi hi. "Huai apan in, Pathian nasep kaki dangkoih tuankei, ka zi in saptuam a ka kizat ding a hon deihsak gige" chi in a gen hi.

Hiai gel tanchin in, school, society leh Saptuam in lungsimlam buaina neite bang chi panlakpih uh a chih i muthei uhi.  Lungkhamna leh kingaihsutnate’n omdan a siatsak ding kivenna ding in mahni kivenna dante (self- awareness from Anxiety and reducing impulse behavioural crises) kisinsak ding leh sinsakna piak tam ding, mi engbawlna (bullying) chihte kiamsak a aom ding ahi (a biktak in school setting ah). 

Thukhitna:

Awle, i taksa a damlouh hun chiang a (etkaina) treatment hoihtak a i bawl dan leh i limsak dan mah bang in i lungsim chidamna (Mental Health) ding in leng tua bang a ngaihsakna leh etkaina a poimoh petmah hi. Huaiziak in, eilak ah leng Mental Health Day, 10th October a kizang zel pen i zatsam ding uh ahi a, campaign leh awareness public a i neih ding uh a poimoh mahmah hi. Mite i houpih dan, "bang tuak uh ahia" chih kitheilou a hihman in theihsiamna toh mite houpih a, tua bang lungsimbuaina, haksatna neite panpih zaw ding in mimal a hoihlam a kihanthawn tuah ding in ko’n chial hi.


Ph Lamkhanlian

Post a Comment

0 Comments